Czym jest nauka? Znana jest definicja, że "nauka jest poszukiwaniem prawdy, a jej celem jest przybliżanie się do prawdy" (link). Są również inne definicje, wiążące naukę z "badaniem natury", "postępem wiedzy", "procesem formułowania i rozwiązywania problemów". Doraźnym celem nauki jest jej rozwój, czyli - zgodnie z chińską filozofią - "droga". Wspinacze wysokogórscy w odpowiedzi na pytanie, dlaczego wspinają się na szczyty, odpowiadają "bo są". Podobnie naukowcy dążą do nowych celów, "bo są" do osiągnięcia. Nauka jest kreacją i często pasją, w wielu przypadkach analogiczną do twórczości ludzi sztuki. Dlatego jest elitarna.
Dążenie człowieka do wiedzy realizuje się przez poszukiwanie: zbieranie, kojarzenie i przetwarzanie informacji. Podobnie jak opisany przez Homera Odyseusz uparcie i wytrwale poszukiwał drogi do Itaki, tak naukowiec żmudnie poszukuje właściwej drogi do osiągnięcia celu. Wyniki naukowe to nie tylko "odkrycia", na przykład fizyczne i astronomiczne, które są tak popularne w mediach. Istotne są również wyniki żmudnych analiz, na przykład historycznych i lingwistycznych, dociekania filozoficzne, jak również nowatorskie osiągnięcia technologiczne.
Z punktu widzenia naukowca, podstawowymi warunkami pomyślnego rozwoju pracy naukowej są swoboda poszukiwania i niezakłócony czas na myślenie. Yannis Tsividis w swym wykładzie "R&D in analog circuits: possibilities and needed suport", wygłoszonym na konferencji "European Solid-State Circuits Conference ESSCIRC'92" (Kopenhaga, 1992), zwrócił jednak uwagę na ograniczenia:
Conditions for creativity. To come up with really new ideas we need to put our feet up on the desk and think. Is there time to think today? Not in most cases. The best one can hope for is endlessly pushing keys on a keyboard in order to meet the deadlines. (.) If we could just stop for a moment and realize what it implies for the long run, we would really get worried. There is no technological future if we cannot invent. And to invent we need quiet, unhurried time to think.
Stąd często praca wieczorami, w weekendy i na urlopach. Niekiedy "naukoholizm". Naukowiec mający czas na myślenie może się uważać za szczęściarza, jeśli robi to, co go pasjonuje, a jednocześnie otrzymuje za to godziwe wynagrodzenie.
Swobodzie poszukiwań naukowych powinna towarzyszyć swoboda dokonywania wyborów. Jest to w pełni zbieżne ze współczesną teorią ekonomii, w szczególności opisaną przez Miltona i Rose Friedmanów w ich ciekawej książce WOLNY WYBÓR.
Jest truizmem, że nauka i edukacja stanowią strategiczne podstawy rozwoju kraju. W oparciu o te fundamenty tworzy się nowoczesne technologie i konkurencyjny światowo przemysł, za którym idzie bogactwo i siła państwa. W latach 70-tych ubiegłego wieku w znakomitym kabarecie "Pod Egidą" Jan Pietrzak wyśmiewał slogan "Postawimy na naukę" z któregoś plenum partyjnego, lecz obecnie to hasło trzeba traktować bardzo poważnie. Rozwój nauki, edukacji i zaawansowanych technologii powinien stanowić priorytet strategiczny państwa. Potwierdza to historia tak kiedyś ubogiego kraju jak Finlandia, która głównie dzięki zdecydowanemu zainwestowaniu w naukę i edukację należy obecnie do czołówki europejskiej. Podobną drogą sukcesu poszła Japonia, a także Tajwan i Korea Południowa, niedługo zaczną dominować Chiny.
Poniżej omówione są niektóre problemy w polskiej nauce i przedstawione są propozycje określonych zmian. W szczególności dotyczy to:
- jawności i sposobu oceny osiągnięć naukowych jako środka do właściwej alokacji środków finansowych i do wprowadzenia zdrowej konkurencji w nauce;
- zbędnych tytułów "belwederskich" i habilitacji;
- rozpraw doktorskich;
- plagiatów;
- niektórych aspektów funkcjonowania uczelni wyższych.
Przytoczone informacje są znane, a opisane dalej propozycje zmian w polskiej nauce są również od dłuższego czasu dyskutowane w mediach. W tym opracowaniu autor przedstawia swój punkt widzenia na te problemy, ze świadomością że może się mylić. Autor nie proponuje "jedynie słusznych" ani kompletnych rozwiązań, lecz pewien wkład do dyskusji. Uwagi prosi przesyłać na adres: jozef240@gmail.com.
Niniejsze opracowanie jest na bieżąco modyfikowane w różnych częściach. Aktualne daty są pokazane w nagłówkach tych części.